“Senin İçin” Sayfası Gerçekten Sana mı Hitap Ediyor?

TikTok, Instagram, YouTube Shorts… Tüm bu platformlar artık kullanıcıya özel içerik sunduğunu iddia eden bir “Senin İçin” evreni kurmuş durumda. Ama sormak gerekiyor: Bu içerikler gerçekten bize göre mi, yoksa bizi bir yere çekmek için mi?

TikTok’un For You Page (FYP) algoritması; izleme süresi, etkileşim (like, yorum, paylaşım), video tamamlama oranı gibi metrikleri kullanarak içerik öneriyor. Yani sadece ne izlediğimizi değil, ne kadar izlediğimizi ve nasıl izlediğimizi analiz ediyor. Bu, masum bir içerik eşleşmesi gibi görünse de aslında çok daha fazlasını temsil ediyor: Davranışsal yönlendirme.

2019’da The New York Times’ın yayınladığı bir araştırmada TikTok’un öneri sisteminin yalnızca 40 dakikada bir kullanıcının siyasi eğilimini belirleyip buna göre içerik sunduğu ortaya konmuştu. Peki bu, keşfettiğimiz bir dijital evren mi, yoksa adım adım içine sokulduğumuz bir fikir tüneli mi?

Algoritmalar Ne Bildiğimizi Değil, Ne Hissettiğimizi Hedefliyor

Sosyal medya algoritmaları artık yalnızca ilgi alanı eşleştirmesi yapmıyor; duygusal reflekslerimize göre içerik şekillendiriyor. TikTok, kullanıcıların içerik sırasında yaptığı mikro duraksamalar üzerinden hangi sahnelerin dikkat çektiğini anlıyor. Bu veri, sistemin “neye daha çok maruz bırakmalıyım?” sorusuna yanıt veriyor.

Böylece bilgi veren içeriklerle değil, duygusal tepkimizi en hızlı tetikleyen içeriklerle doluyor “Senin İçin” sayfası. Bu sayfa bir içerik küratörü gibi değil, reaksiyon mühendisliği yapan bir araç gibi çalışıyor.

2021’de Wall Street Journal tarafından yapılan bir deneyde, sıfırdan açılan TikTok hesaplarının yalnızca birkaç saat içinde algoritma tarafından belli davranış kalıplarına yönlendirildiği gözlemlendi. Mesela yalnızlıkla ilgili videolarda birkaç saniye fazladan kalan hesaplar, kısa süre içinde melankoli, depresyon ve yalnızlık temalı içeriklerle kuşatıldı.

Kimin Gündemi, Kimin Gözünde?

Geleneksel medya için sıkça kullanılan bir eleştiri vardır: “Gündemi manipüle ediyor.” Ancak aynı eleştirinin, bugün algoritmalara da yapılması kaçınılmaz. Sadece gündem artık ekran başında değil, avucumuzun içinde.

Algoritmalar yalnızca bireysel yönelimlere değil, toplumsal tepki ölçümlerine göre de içerik sunuyor. Türkiye’de seçim dönemlerinde TikTok’un, siyasi esprilerin ve polemiklerin dramatik biçimlerini öne çıkarması tesadüf değil. X (Twitter) ve Instagram da benzer şekilde, etkileşim potansiyeli yüksek olan içerikleri öne çıkararak politikleşmeyi teşvik eden ama pozisyon almayan bir arayüz sunuyor.

“Senin için” sayfası böylece sadece kişisel bir öneri alanı olmaktan çıkıp, gündem mühendisliği yapılan kitlesel bir platforma dönüşüyor.

Bu Oyun Nerede Bozulur?

Çıkış yolu algoritmayı suçlamak değil, onu anlamak ve onu eleştirel gözle izleyebilmek. “For You” diye başlayan içerikler karşısında şu sorular önemli hale geliyor:

• Bu içerik bana mı ait, beni manipüle etmek için mi burada?
• Ne izliyorum, neden bu kadar sık görüyorum?
• Bir içerikle karşılaştıktan sonra ne hissediyorum?

Algoritma şeffaflığı, özellikle Avrupa Birliği’nin Dijital Hizmetler Yasası (DSA) gibi düzenlemeleriyle artık daha fazla gündemde. TikTok 2023 yılında bu yasa doğrultusunda, kullanıcılara algoritmasız bir “Keşfet” seçeneği sunmak zorunda kaldı. Ancak bu yalnızca bir istisna, esas yapı değişmedi.

Birey olarak elimizdeki en güçlü araç, dijital tüketimimizi farkında olarak izlemek ve içerik platformlarını körlemesine değil, bilinçli şekilde kullanmak.

Kaynakça:

• The New York Times, “TikTok’s Algorithm and Political Echo Chambers”, 2019
• Wall Street Journal, “How TikTok Serves Up Sex and Drugs to Minors”, 2021
• European Commission, “Digital Services Act Explained”, 2023
• Pew Research Center, “The Role of Algorithms in Shaping Political Opinions”, 2022